Een idee om voor te leven en te sterven – de opgave van zelfverwerkelijking bij Kierkegaard  

Veruit de meeste mensen beschouwen de vrijheid om het leven naar eigen inzicht vorm te kunnen geven, om jezelf te kunnen zijn, als de belangrijkste en meest waardevolle vrucht van de moderne westerse beschaving. Toch kleeft er aan deze vrijheid ook een schaduwzijde die volgens verschillende invloedrijke denkers nu juist precies gelegen is in de diepgewortelde, moderne hang naar authenticiteit en zelfontplooiing.[1] Door alleen nog met onszelf en onze eigen belangen en projecten bezig te zijn is de moderne, westerse samenleving volgens hen in een diepe existentiële crisis beland die haar niet alleen van binnenuit uitholt maar ook in toenemende mate kwetsbaar maakt. De vraag is echter in hoeverre hiermee niet ook de positieve kant van het moderne authenticiteitsideaal aan het zicht wordt onttrokken en zo, met het hameren op de ‘ontaarde’ en narcistische kant ervan, het kind met het badwater wordt weggegooid. Met deze kwestie in het achterhoofd exploreren we in dit essay het ideaal van zelfverwerkelijking bij een denker uit de westerse traditie die er zijn levenswerk van maakte: de Deense schrijver Sören Kierkegaard.

Read more

‘Ik vind er wat van dus ik besta’ – het adagium van een meningencultuur

shoutEen grootschalige crisis komt in ons land nooit alleen. Ook de vluchtelingencrisis is hier weer een goed voorbeeld van. In haar kielzog doemt een gigantische meningenbrij op die door de hongerige (sociale) media gretig wordt opgeslokt en weer uitgespuwd om daarna veelvuldig te worden herkauwd. ‘Delen’ noemen we dat. Hoe nijpender en complexer de crisis, hoe weliger de meningenbrij groeit en bloeit, bijeengehouden en gestut door onze ‘vrijheid van meningsuiting’, een massaal gedeelde waarde en verworvenheid waar we trots op zijn, waar we voor mogen stáán. Kortom, vrijheid van meningsuiting is gewoon een kwestie van doen. Read more

Het waagstuk van de enkeling – over innerlijkheid en existeren bij Kierkegaard

 

‘Mijn voornaamste gedachte was, dat men in onze tijd door het vele weten heeft vergeten wat existeren en innerlijkheid eigenlijk betekenen.’ [1]

 

Inleiding

KierkegaardEén van die opvallende karakteristieken van onze tijd is de enorme hang naar authenticiteit. Hoe vaak klinkt niet, bij persoonlijke onrust of tegenslag, het advies om toch vooral te proberen (bij) jezelf te blijven. Gewoon jezelf zijn is bijvoorbeeld ook handig als je voor een belangrijke en spannende uitdaging staat, een presentatie of sollicitatiegesprek, een eerste kennismaking enz. Niet alleen in de privésfeer maar ook in het onderwijs, het bedrijfsleven en de politiek blijkt het nuttig om jezelf te zijn. Read more

De kunst van het zwijgen

Lotus robot: peace angels from the futureHet zijn veelgehoorde kreten tegenwoordig: leef in het nu, geloof in jezelf, geniet van het moment! Wat in deze goedbedoelde adviezen doorklinkt is de druk om er op eigen houtje iets van te maken: ‘het leven is een feest, maar je moet wel zelf de slingers ophangen.’ Maar is dat waar het om gaat? Met het oog op deze vraag laat ik mij in dit artikel gidsen door drie mystieke denkers: Sören Kierkegaard, Meister Eckhart en Dag Hammarskjöld. Read more

Leven zonder waarom – eenvoud bij Meister Eckhart

Het heeft ruim zeven eeuwen geduurd voordat zijn werk opnieuw in de belangstelling kwam, maar tegenwoordig staat Meister Eckhart (ca. 1260 – 1327). bekend als één van de grootste mystici van de Westerse geschiedenis. Hoewel sommige Eckhart-deskundigen betwisten of de Duitse dominicaan – vanwege zijn rationalistische denkwijze – eigenlijk wel getypeerd kan worden als mysticus, vormt de  unio mystica, de goddelijke eenwording, de onbetwiste hoeksteen van zijn prediking. Read more

Heidegger – Dialectiek van het Dasein

freedom painting kleinIn 2001 verscheen het boek De verwaarlozing van het zijnde: een ethologische kritiek van Heideggers Sein und Zeit van filosoof Ad Verbrugge. De inzet van zijn boek is aan te tonen dat Heideggers analyse van het menselijk bestaan niet radicaal genoeg is,dat deze uiteindelijk abstract blijft en niet weet door te breken naar de concrete individualiteit. Het probleem is volgens Verbrugge dat Heidegger in zijn analyse geen aandacht besteedt aan het gegeven dat het menselijk bestaan altijd míjn bestaan is, met een persoonlijke levensgeschiedenis en concrete sociale context. Bij Heidegger blijft het Dasein, als individu, een van alles en iedereen gescheiden persoon die in volstrekte eenzaamheid zijn bestaan op zich heeft te nemen, dit alles in het zicht van de dood, aldus Verbrugge. Read more

God is een woord dat zichzelf spreekt

images (3)in de zomer van 2013 constateerde de historicus James Kennedy dat de invloed van kerken en religieuze organisaties de laatste decennia flink heeft ingeboet aan ‘money, members and meaning’ (Column Trouw, 28 juli 2013).  Naast afkalving van ledentallen en vergrijzing is er sprake van een diepe identiteitscrisis. Het gebrek aan ‘money’ en ‘members’ is niet een afgebakend probleem op zich maar komt mijns inziens voort uit het wérkelijke probleem: de afnemende ‘meaning’ – betekenis en zin die van binnenuit komt. Read more

Meister Eckhart – Toen alle dingen in stilte zwegen

‘Midden in de nacht, toen alle dingen in stilte zwegen, toen werd tot mij gesproken een verborgen woord.’[1]

Hond-kind2‘Over God wil ik zwijgen’, luidt een beroemde uitspraak van de Duitse filosoof/mysticus Meister Eckhart (ca. 1260- ca. 1327). Het is Eckhart ten voeten uit, en dat moet ook C.O. Jellema hebben gedacht toen hij op zoek ging naar een  titel voor zijn prachtige Nederlandse uitgave van Eckharts preken en traktaten. Toch doen de woorden op het eerste oog wat wonderlijk aan voor iemand die zijn hele leven lang niet anders deed dan prediken, delibereren en schrijven over God. Daar moet toch meer achter schuilen… Read more

Over het begrip ‘vrijheid’ bij Heidegger

landschap2Heideggers vrijheidsdenken komt nog het meest expliciet naar voren in twee van zijn werken: Vom Wesen des Grundes (1929) en  Vom Wesen der Wahrheit (1930)[1]. In het eerste boekje heet de vrijheid ‘vrijheid tot de grond’ (Freiheit zum Grunde). In  het tweede verschijnt vrijheid ten tonele als ‘het laten-zijn van het zijnde’ (das Sein-lassen des Seienden). Wat verstaat Heidegger onder deze beide formules, hoe verhouden deze zich tot elkaar en in welk opzicht verschilt Heideggers vrijheidsbegrip van wat de moderne mens gewoonlijk onder vrijheid verstaat? Read more

Meister Eckhart, mysticus… of filosoof?

images (4)Eckhart von Hochheim (1260-ca. 1328), beter bekend als Meister Eckhart, gaat tegenwoordig voor velen door als één van de grootste mystici uit de Westerse geschiedenis. Hoewel Meister Eckhart in de eerste plaats als mysticus beschouwd wordt, onderscheidt hij zich echter van andere christelijke mystici zoals Johannes van het Kruis, Johannes Tauler en Jan van Ruusbroeck door zijn filosofische taal en onderlegdheid. Read more

Meister Eckhart – een Filosofie van Vrijheid

ganzenEen van de belangrijkste thema’s in het werk van Meister Eckhart is het thema van de Godsgeboorte in de grond van de ziel. Voor Eckhart is de natuur van de mens, in de zin van zijn vervulling/voleinding, de vereniging met God. Maar wat is de implicatie van dit deelachtig zijn aan God, voor die mens? En waar wordt hij in de kern deelachtig aan? Wie of wat is nu precies deze God van Eckhart?  Read more

Analyse van de Quaestio Parisiensis I van Meister Eckhart

Portal_Predigerkirche_Erfurt1Van Meister Eckhart zijn vier ‘Quaestiones’ oftewel: scholastieke vraagstellingen bewaard gebleven. In de volgende twee paragrafen volgt een beknopte bespreking van de Quaestio Parisiensis I, waarin de  vraag naar de identiteit van zijn en kennen (intelligere) in God centraal staat.[2] In deze quaestio presenteert Eckhart zijn beroemde – en voor die tijd nogal tegendraadse – these, namelijk dat God kennen is (deus est intelligere) en niet zijn. In paragraaf drie en vier gaan we over tot een analyse van Eckharts centrale these: Waarom is God kennen en niet zijn? Read more

Arthur Rimbaud – ‘Je est un autre’

images (9)In het voorjaar van 1871 legt de 16-jarige Arthur Rimbaud in twee brieven, de zogenaamde Zienersbrieven, zijn opvattingen over het dichterschap vast: Achter de banale wereld van alledag gaat een andere, nog ongekende werkelijkheid schuil. Het middel om tot deze werkelijkheid van volmaakte geestelijke vrijheid te komen is de poëzie; een poëzie die niet langer uitdrukking is van het eigen ik maar voertuig om tot deze ongekende werkelijkheid door te dringen. Hiertoe dient de dichter zichzelf tot ziener te maken. Read more