Het uur U – over vertwijfeling en mogelijkheid bij Kierkegaard

 

Toen de Deense denker Sören Kierkegaard 22 jaar oud was besloot hij zijn zomervakantie door te brengen in het vissersdorp Gilleleje, bij de noordelijkste punt van het eiland Sjaelland, waarop ook Kopenhagen ligt. Hij genoot intens van de stilte en de overweldigende schoonheid van de natuur en toen hij een avond op de hoge klif over de zee uitkeek leek het hem alsof:

‘die paar geliefde doden uit hun graf gekomen waren, of beter: het leek me alsof ze niet dood waren. Ik voelde me zo goed in hun midden, ik rustte in hun omhelzing, het was of ik buiten mijn lichaam was en met hen in een hoge ether zweefde en de hese schreeuw van een meeuw herinnerde mij eraan dat ik daar alleen stond en alles verdween voor mijn oog en ik keerde terug met een hart vol weemoed om me in het gedrang van de wereld te mengen, maar zonder zulke gelukzalige momenten te vergeten.’  

Kierkegaards ervaring, daar op die klif, doet mij denken aan die regels uit het beroemde gedicht van Nijhoff: De stilte die dan ontstaat / is een stilte, niet slechts naar de vorm / een stilte voor de storm / maar een stilte van het soort / waar dingen in worden gehoord / die nog nimmer het oor vernam. De geliefde doden die Kierkegaard in deze stilte terugvindt zijn z’n moeder, twee zusters en broer, die hij al op jonge leeftijd verloren had. Zijn ervaring, de taal waarin hij deze tot uitdrukking brengt, zal in bepaalde intellectuele kringen waarschijnlijk een wat meewarig lachje tevoorschijn roepen. Want ja, wat aan te vangen met dit hemelse visioen uit de mond van een filosoof die nota bene tot één van de vaders van het existentialisme wordt gerekend? Wat bezielt deze denker om zich zo te laten gaan, het redelijke verstand zo laconiek te offeren aan een bijna mystieke bewogenheid?

Read more

De plaats waar ik sta  – Buber, Kierkegaard en Hammarskjöld over mens zijn

 

‘Het enige wat mij te doen staat, is bij mijzelf te beginnen, en op dat ogenblik heb ik mij om niets ter wereld te bekommeren dan om dit begin.’[1]

Met deze enkele zin raken we meteen aan de kern van Bubers gedachtegoed en in het bijzonder van het boekje waar het citaat uit afkomstig is: De weg van de mens. Martin Buber (1878 – 1965) was filosoof, bijbelkenner en psycholoog en groot kenner van de joodse literatuur en traditie, met name de chassidische traditie van het Oost-europese jodendom. Hij wordt beschouwd als een bemiddelaar tussen de bedreigde traditionele joodse wereld in het Oosten en de westerse wetenschappelijke en rationalistische moderne tijd. Centraal in zijn denken staat de oprechte ontmoeting tussen mensen onderling, en tussen mens en God. Het hele leven en alle levensterreinen worden benaderd vanuit deze conditie. De essentie van het menselijke leven houdt voor hem in dat dit ten diepste dialogisch is, dat alle werkelijk leven ontmoeting is. Die levenshouding komt ook naar voren in zijn beroemde uitspraak: ‘Ik heb geen leer, ik voer een gesprek’.

Read more

Een idee om voor te leven en te sterven – de opgave van zelfverwerkelijking bij Kierkegaard  

Veruit de meeste mensen beschouwen de vrijheid om het leven naar eigen inzicht vorm te kunnen geven, om jezelf te kunnen zijn, als de belangrijkste en meest waardevolle vrucht van de moderne westerse beschaving. Toch kleeft er aan deze vrijheid ook een schaduwzijde die volgens verschillende invloedrijke denkers nu juist precies gelegen is in de diepgewortelde, moderne hang naar authenticiteit en zelfontplooiing.[1] Door alleen nog met onszelf en onze eigen belangen en projecten bezig te zijn is de moderne, westerse samenleving volgens hen in een diepe existentiële crisis beland die haar niet alleen van binnenuit uitholt maar ook in toenemende mate kwetsbaar maakt. De vraag is echter in hoeverre hiermee niet ook de positieve kant van het moderne authenticiteitsideaal aan het zicht wordt onttrokken en zo, met het hameren op de ‘ontaarde’ en narcistische kant ervan, het kind met het badwater wordt weggegooid. Met deze kwestie in het achterhoofd exploreren we in dit essay het ideaal van zelfverwerkelijking bij een denker uit de westerse traditie die er zijn levenswerk van maakte: de Deense schrijver Sören Kierkegaard.

Read more

‘Ik vind er wat van dus ik besta’ – het adagium van een meningencultuur

shoutEen grootschalige crisis komt in ons land nooit alleen. Ook de vluchtelingencrisis is hier weer een goed voorbeeld van. In haar kielzog doemt een gigantische meningenbrij op die door de hongerige (sociale) media gretig wordt opgeslokt en weer uitgespuwd om daarna veelvuldig te worden herkauwd. ‘Delen’ noemen we dat. Hoe nijpender en complexer de crisis, hoe weliger de meningenbrij groeit en bloeit, bijeengehouden en gestut door onze ‘vrijheid van meningsuiting’, een massaal gedeelde waarde en verworvenheid waar we trots op zijn, waar we voor mogen stáán. Kortom, vrijheid van meningsuiting is gewoon een kwestie van doen. Read more

Het waagstuk van de enkeling – over innerlijkheid en existeren bij Kierkegaard

 

‘Mijn voornaamste gedachte was, dat men in onze tijd door het vele weten heeft vergeten wat existeren en innerlijkheid eigenlijk betekenen.’ [1]

 

Inleiding

KierkegaardEén van die opvallende karakteristieken van onze tijd is de enorme hang naar authenticiteit. Hoe vaak klinkt niet, bij persoonlijke onrust of tegenslag, het advies om toch vooral te proberen (bij) jezelf te blijven. Gewoon jezelf zijn is bijvoorbeeld ook handig als je voor een belangrijke en spannende uitdaging staat, een presentatie of sollicitatiegesprek, een eerste kennismaking enz. Niet alleen in de privésfeer maar ook in het onderwijs, het bedrijfsleven en de politiek blijkt het nuttig om jezelf te zijn. Read more

De kunst van het zwijgen

Lotus robot: peace angels from the futureHet zijn veelgehoorde kreten tegenwoordig: leef in het nu, geloof in jezelf, geniet van het moment! Wat in deze goedbedoelde adviezen doorklinkt is de druk om er op eigen houtje iets van te maken: ‘het leven is een feest, maar je moet wel zelf de slingers ophangen.’ Maar is dat waar het om gaat? Met het oog op deze vraag laat ik mij in dit artikel gidsen door drie mystieke denkers: Sören Kierkegaard, Meister Eckhart en Dag Hammarskjöld. Read more